Tegen de ideologie van verbinding

In de voorbije jaren is ‘verbinding’ een centraal begrip geworden in het culturele en politieke discours. Het wordt ingezet als remedie tegen fragmentatie, polarisatie en maatschappelijke onrust. Vooral van cultuur wordt verwacht dat zij “verbindt”.

Deze oproep lijkt vanzelfsprekend. Ze berust echter op een niet-geëxamineerde veronderstelling: dat verbinding op zich emancipatorisch is. Deze interventie stelt die veronderstelling in vraag.

Niet elke vorm van verbinding is politiek neutraal. Integendeel, verbinding kan functioneren als een krachtig mechanisme van afstemming, normalisering en controle. Ze kan conflict onderdrukken door meningsverschillen te herformuleren als een gebrek aan relatie, eerder dan als een structureel of politiek antagonisme.

Historisch gezien hebben reactionaire en fascistische bewegingen een opmerkelijk vermogen getoond om intense vormen van collectieve verbondenheid te produceren. Zij missen geen verbinding; zij mobiliseren haar. Het probleem is dus niet de afwezigheid van verbinding, maar de vormen die zij aanneemt en de structuren die zij versterkt.

Wanneer cultuur haar rol definieert in termen van verbinding, dreigt zij conflict te verplaatsen in plaats van het te articuleren. Politieke tegenstellingen worden dan herleid tot interpersoonlijke tekorten, en structurele spanningen tot communicatieproblemen.

Een kritische praktijk kan niet uitsluitend op verbinding berusten. Zij moet ruimte laten voor breuk, verschil en onverenigbaarheid. Niet alles kan, of moet, worden verzoend.

Verbinding is geen oplossing op zich. Het is een vorm die bestaande machtsstructuren kan reproduceren of juist bevragen. Haar als vanzelfsprekend goed beschouwen betekent de kritiek opgeven op het moment dat ze het meest nodig is.

Deze tekst vormt een eerste formulering van een positie die in volgende interventies verder zal worden uitgewerkt.